Κένα, ζαμπόνια, τσαράνγκο: οδηγός ακρόασης

Τρία όργανα, τρεις τρόποι παραγωγής ήχου

Ένα ανδρικό συγκρότημα των Άνδεων συγκροτείται από λίγα όργανα που το καθένα παράγει ήχο με διαφορετικό τρόπο: αέρας πάνω από μια εγκοπή, αέρας πάνω από μια σειρά σωλήνων και χορδές. Αυτός ο οδηγός καλύπτει τα όργανα που ακούγονται πιο συχνά στη μουσική των Άνδεων, ώστε να ξέρετε τι να προσέξετε. Η ακριβής σύνθεση ενός συγκεκριμένου βραδιού μπορεί να ποικίλλει, και κανείς δεν εγγυάται κάποιο συγκεκριμένο όργανο. Μάθετε τα τρία παρακάτω και θα μπορείτε να παρακολουθείτε ποιος παίζει τι από το τραπέζι σας, είτε βρίσκεστε σε δείπνο με παράσταση είτε παρακολουθείτε μια εμφάνιση αλλού στο Κούσκο.

Η κένα: ένας αυλός με εγκοπή

Η κένα είναι ο παραδοσιακός αυλός των Άνδεων, κατασκευασμένος από καλάμι ή ξύλο. Έχει έξι τρύπες για τα δάχτυλα και μία για τον αντίχειρα. Σε αντίθεση με το φλογερό, δεν έχει επιστόμιο με γλωσσίδι. Ο μουσικός κλείνει το πάνω άκρο πάνω στη σάρκα ανάμεσα στο πηγούνι και το κάτω χείλος και φυσά πάνω από μια εγκοπή σκαμμένη στο χείλος, που δίνει στον ήχο μια ανάσατη, υφή με υφή. Κανονικά είναι κουρδισμένη σε Σολ, ο τόνος της είναι σκοτεινός και οι ψηλές νότες είναι δύσκολο να παιχτούν καλά. Το όνομα προέρχεται από το κέτσουα qina, και το Περού έχει αναγνωρίσει την κένα ως μέρος της άυλης πολιτιστικής του κληρονομιάς.

Η ζαμπόνια, ή σίκου: πανσωλήνες σε δύο μισά

Η ζαμπόνια είναι ένας πανσωλήνας: δεμένοι σωλήνες αυξανόμενου μήκους, συνήθως από μπαμπού ή καλάμι, ο καθένας κουρδισμένος σε μία νότα. Οι Αϊμάρα την ονομάζουν σίκου και οι Κέτσουα την ονομάζουν αντάρα. Είναι κατασκευασμένη σε δύο σειρές, που ονομάζονται ίρα και άρκα, και κάθε σειρά περιέχει διαφορετικές νότες, οπότε το παίξιμο μιας πλήρους κλίμακας σημαίνει να περνάς τη μελωδία από τη μία στην άλλη. Παραδοσιακά δύο μουσικοί έπαιρναν από μία σειρά ο καθένας. Σήμερα ένας μουσικός συχνά παίζει και τις δύο, αν και ορισμένα σύνολα διατηρούν την παλαιότερη μέθοδο. Όταν πολλοί μουσικοί χωρίζονται στις δύο ομάδες, το αποτέλεσμα είναι ένας χαρακτηριστικός στερεοφωνικός ήχος.

Το τσαράνγκο: ένα μικρό λαούτο

Το charango είναι ένα μικρό λαούτο των Άνδεων, μήκους περίπου 66 εκατοστών. Τα περισσότερα έχουν δέκα χορδές σε πέντε ζεύγη. Παραδοσιακά κατασκευαζόταν με το καβούκι από την πλάτη ενός αρμαδίλου, αλλά σήμερα το ξύλο είναι πιο συνηθισμένο, καθώς ορισμένοι μουσικοί πιστεύουν ότι το ξύλο αντηχεί καλύτερα. Εμφανίστηκε αφού οι Ισπανοί έφεραν στις Άνδεις έγχορδα όργανα όπως η vihuela. Το πού και πότε ακριβώς πήρε τη σημερινή του μορφή εξακολουθεί να συζητείται, και μια θεωρία παραπέμπει στο Potosí των αρχών του δέκατου όγδοου αιώνα. Σε ένα σύνολο των Άνδεων, το charango παρέχει τον ήχο των εγχόρδων.

Τι άλλο περιλαμβάνει το συγκρότημα

Η περουβιανή μουσική συνδυάζει ρίζες από τις Άνδεις, την Ισπανία και την Αφρική. Η πλευρά των Άνδεων φαίνεται κυρίως στα πνευστά όργανα και στο σχήμα των μελωδιών, ενώ η ευρωπαϊκή πλευρά φαίνεται στις αρμονίες και στα έγχορδα. Το bombo, ένα τύμπανο μπάσου, είναι ευρωπαϊκής προέλευσης, όπως και η άρπα και το βιολί, που παίζονται επίσης στο Περού. Ένα huayno μπορεί να περιλαμβάνει έναν συνδυασμό από quena, άρπα, siku, charango, βιολί, κιθάρα και άλλα, έτσι ώστε ένα κομμάτι να συνδυάζει όργανα διαφορετικής προέλευσης. Αυτή η ανάμειξη είναι μέρος αυτού που κάνει τον ήχο αναγνωρίσιμα ανδρικό.

Τι σημαίνουν τα ονόματα

Τα ίδια όργανα φέρουν διαφορετικά ονόματα ανάλογα με τη γλώσσα, γι' αυτό και οι αναζητήσεις γι' αυτά ποικίλλουν τόσο πολύ. Το quena προέρχεται από το qina της γλώσσας Quechua. Το siku είναι το όνομα στην Aymara για τον αυλό του Πάνα, το antara είναι το αντίστοιχο στη γλώσσα Quechua και το zampoña είναι το ισπανικό. Το charango έχει μια πιο σκοτεινή ιστορία: μια άποψη το συνδέει με την ισπανική charanga, μια μικρή μπάντα ή μουσική χάλκινων, μια άλλη με μια λέξη της γλώσσας Quechua για τη χαρά και τον θόρυβο, και η αληθινή προέλευση δεν έχει ξεκαθαριστεί. Περιμένετε να συναντήσετε όλες αυτές τις λέξεις, σε ισπανικά, Quechua και αγγλικά κείμενα, όταν αναζητάτε τα όργανα.

Πώς να τα ξεχωρίσετε στο τραπέζι σας

Συχνά μπορείτε να καταλάβετε τι παίζει παρακολουθώντας τον μουσικό. Το quena και το zampoña είναι και τα δύο πνευστά, οπότε το αποκαλυπτικό στοιχείο είναι το σχήμα: ένας μονός σωλήνας με τρύπες για τα δάχτυλα ή μια σειρά σωλήνων χωρίς καμία. Κάθε σωλήνας του αυλού του Πάνα βγάζει μία νότα, καθορισμένη από το μήκος του, έτσι οι μουσικοί μετακινούν τη σειρά κατά μήκος των χειλιών τους αντί να μετακινούν τα δάχτυλα. Το charango είναι ένα μικρό σώμα με χορδές που μπορείτε να δείτε να παίζονται με πένα ή με τα δάχτυλα.

• Ένας σωλήνας, δάχτυλα που κινούνται πάνω στις τρύπες: ένα quena
• Μια σειρά σωλήνων διαφορετικού μήκους στα χείλη: ένα zampoña ή siku
• Ένα μικρό σώμα με χορδές, που παίζεται με πένα ή με τα δάχτυλα: ένα charango
• Ένα μεγάλο τύμπανο που κρατά τον ρυθμό: ένα bombo

Ένα απλό σχέδιο ακρόασης

Με ένα γεύμα μπροστά σας και μια σκηνή στην αίθουσα, βοηθά να έχετε κάτι συγκεκριμένο για να ακούσετε. Ξεκινήστε με τον ρυθμό. Έπειτα ξεχωρίστε τη μελωδική γραμμή, που στην ανδεϊκή μουσική είναι συχνά ένα φλάουτο ή ένα panpipe. Μετά ακούστε τα έγχορδα από κάτω. Όταν αλλάζει η μελωδία, παρατηρήστε τους μουσικούς για να δείτε ποιος παίρνει το προβάδισμα. Δεν χρειάζεται να ονομάσετε τα πάντα, και μπορείτε να απολαύσετε τον χορό χωρίς τη θεωρία. Δείτε το ως έναν τρόπο εισόδου, όχι ως εξέταση.

• Πρώτα, ο ρυθμός: ένα τύμπανο ή έγχορδα που παίζονται με πένα
• Δεύτερο, η μελωδία: ένα φλάουτο ή ένα panpipe
• Τρίτο, τα έγχορδα κάτω από τη μελωδία
• Τέλος, ποιος παίρνει το προβάδισμα όταν αλλάζει η μελωδία

Ακούγοντας τον ρυθμό του huayno

Το huayno είναι η πιο γνωστή ανδεϊκή μορφή τραγουδιού και χορού, και συνήθως περιγράφεται ως ρυθμός 2/4 με τον πρώτο χτύπο τονισμένο και ακολουθούμενο από δύο σύντομους χτύπους. Ο χορός είναι ευκίνητος και ζωηρός, με χτυπήματα των ποδιών, και το τραγούδι είναι υψίφωνο. Αν ακούσετε έναν δυνατό χτύπο ακολουθούμενο από δύο γρήγορους, με ένα φλάουτο ή panpipe να οδηγεί, πιθανότατα ακούτε ένα huayno. Ορισμένα στοιχεία της μορφής προέρχονται από τη μουσική των προκολομβιανών Άνδεων, και πήρε τη σημερινή του μορφή στην αποικιακή Περού. Ο οδηγός μας για τους χορούς εξηγεί τι να προσέξετε.

Διαβάστε στη συνέχεια: Οι Ανδικές λαϊκές χορευτικές παραδόσεις του Κούσκο, όπως εξηγούνται

Πού αλλού μπορείτε να τα ακούσετε

Το Centro Qosqo de Arte Nativo δίνει καθημερινές παραστάσεις λαϊκής τέχνης και διατηρεί μια συλλογή από κοστούμια και μουσικά όργανα. Αποτελεί μέρος του Boleto Turístico del Cusco, οπότε καλύπτεται αν έχετε ήδη το πάσο. Η ίδια η ιστοσελίδα του Tunupa αναφέρει ότι ζωντανές παραστάσεις χορών του Cusco και ανδεϊκής μουσικής πραγματοποιούνται στο εστιατόριό του κάθε βράδυ. Τα όργανα ακούγονται διαφορετικά ζωντανά από ό,τι σε μια ηχογράφηση, και το να ακούσετε την quena και τη zampoña στην ίδια αίθουσα είναι ο ταχύτερος τρόπος να τις μάθετε. Για την πλευρά της κράτησης, ο οδηγός κρατήσεων για το Tunupa συγκρίνει τις επιλογές.

Διαβάστε στη συνέχεια: Λαϊκή παράσταση στο Κούσκο: πώς να κλείσετε το Tunupa

Σε ποιους δεν απευθύνεται

Αν θέλετε να μάθετε να παίζετε ή να αγοράσετε ένα όργανο, αυτός ο οδηγός δεν θα σας πάει μακριά: καλύπτει μόνο τι να ακούτε. Αν θέλετε ένα σταθερό set list, το πρόγραμμα μπορεί να αλλάξει από τη μια βραδιά στην άλλη, οπότε μην υπολογίζετε ότι θα ακούσετε ένα συγκεκριμένο κομμάτι. Και αν το μόνο που χρειάζεστε είναι μια κράτηση, προχωρήστε στον οδηγό κρατήσεων και στο ημερολόγιο επιλογής ημερομηνίας. Αυτό είναι για ακροατές που θέλουν να παρακολουθήσουν τη μουσική ενώ τρώνε.