DŹWIĘK ANDÓW
Instrumenty stojące za andyjską muzyką ludową Cusco
Flet quena, piszczałki zampoña i charango w kształcie pancernika nadają andyjskiej muzyce ludowej jej niepowtarzalne brzmienie — czym jest każdy z tych instrumentów i jak powstały.
Zobacz terminy pokazu folklorystycznego w Cusco na GetYourGuide ↗Zespół zbudowany na trzech rodzinach instrumentów
Żywy zespół grający andyjski folklor zazwyczaj opiera się na trzech rodzinach instrumentów ułożonych warstwowo: fletach podłużnych, piszczałkach pan oraz instrumentach szarpanych, wspartych perkusją, a niekiedy harfą i skrzypcami w przypadku konkretnych tańców. Każdy z nich ma odrębne pochodzenie sięgające czasów prekolumbijskich lub kolonialnych, a usłyszenie ich razem – przenikliwa melodia fletu, oddechowa harmonia piszczałek pan i jasna, rytmiczna linia instrumentów szarpanych – nadaje andyjskiej muzyce ludowej jej natychmiast rozpoznawalny charakter, niezależnie od tego, czy słyszysz ją podczas kolacji z występem, od ulicznych muzyków na Plaza de Armas, czy z nagrania. Zrozumienie, co tak naprawdę tworzy każdy dźwięk, dodaje warstwę uznania, której większość odwiedzających zupełnie nie dostrzega.
Quena — charakterystyczny flet Andów
Quena to flet podłużny, tradycyjnie wykonywany z trzciny, bambusa lub drewna, z karbowanym ustnikiem i zazwyczaj sześcioma otworami palcowymi oraz jednym otworem na kciuk z tyłu. To jeden z najstarszych zachowanych instrumentów andyjskich – znaleziska archeologiczne dowodzą, że istniał na wieki przed okresem inkaskim. Jego oddechowy, lekko trzcinowy ton zwykle niesie główną melodię w zespole folkowym – to właśnie quenę słuchacz wyławia z zespołu jako pierwszy. Gra na niej wymaga znacznej kontroli oddechu, ponieważ otwarty, karbowany ustnik (w przeciwieństwie do zamkniętego ustnika fletu prostego) pozostawia grającemu znacznie mniejszy margines błędu w zakresie wysokości dźwięku i barwy.
Zampoña — piszczałki panowe grane parami
Zampoña, zwana również siku, to zestaw fletni Pana wykonanych z połączonych rurek trzcinowych o różnej długości, z których każda wydaje pojedynczy, stały dźwięk, gdy dmuchnie się przez jej górny otwór. Tradycyjnie pełna skala muzyczna jest podzielona na dwie przeplatające się połowy — zwaną ira i arka — grane przez dwóch muzyków wymieniających się nutami w technice o pre-inkaskich, andyjskich korzeniach, choć pojedynczy solista może również zagrać na kompletnej zampoñi zbudowanej z pełną skalą. Warstwowe, lekko przesunięte brzmienie, które powstaje — zwłaszcza gdy dwóch graczy wymienia frazy — to jedna z najbardziej rozpoznawalnych faktur w andyjskiej muzyce ludowej.
Charango — lutnia zrodzona z niedostatku
Charango to niewielka, dziesięciostrunowa lutnia, podzielona na pięć par strun, która najprawdopodobniej powstała w XVII–XVIII wieku, gdy hiszpańska vihuela i gitara dotarły z kolonistami do Andów. Ze względu na niedobór drzew powyżej granicy lasu na wysokim Altiplano w okolicach Potosí, gdzie instrument prawdopodobnie się narodził, pierwsi lutnicy wykorzystywali skorupę z grzbietu pancernika jako pudło rezonansowe — praktyczne rozwiązanie realnego braku drewna, które do dziś pozostaje nierozerwalnie związane z tożsamością tego instrumentu. Większość współcześnie grywanych charango jest jednak wykonywana z drewna lub tykwy, gdyż wielu muzyków i lutników uważa drewno za lepszy rezonator, ale wersja z pancerzem pancernika pozostaje najbardziej znaną historią pochodzenia charango.
Perkusja, harfa i skrzypce dopełniają zespół.
Obok fletów, piszczałek pan i charango, andyjski zespół folkowy zazwyczaj dodaje bęben w stylu bombo dla rytmu i tempa, a — w zależności od tego, który taniec regionalny jest wykonywany — harfę i skrzypce, czyli parę tradycyjnie używaną do akompaniamentu tańca nożyc, a nie większości innych utworów. To połączenie prekolumbijskich instrumentów dętych, kolonialnego instrumentu szarpanego oraz europejskiej techniki gry na harfie i skrzypcach samo w sobie jest małą, słyszalną ilustracją tego, jak andyjska muzyka ludowa łączy wpływy epoki Inków i hiszpańskiego kolonializmu w jeden spójny dźwięk, zamiast utrzymywać te dwie tradycje osobno.
Instrument, na pierwszy rzut oka
Szybki przegląd instrumentów, które najczęściej pojawiają się w ludowym programie w Cusco — z czego mniej więcej są wykonane i jaką rolę zwykle pełnią w żywym zespole. Kapela dobiera skład w zależności od wykonywanego tańca — huayno opiera się na quenie, charango i piszczałkach pan, podczas gdy taniec nożyc wprowadza harfę i skrzypce. Żaden z tych instrumentów nie jest przypisany wyłącznie do jednego tańca, a usłyszenie, jak zespół zmienia instrumentarium w ciągu wieczoru, samo w sobie jest wiarygodną wskazówką, że program przeszedł do innej regionalnej tradycji — często zanim jeszcze tancerze lub kostiumy wyraźnie się zmienią.
Instrumenty kluczowe andyjskiego zespołu folkowego
| Instrument | Tradycyjnie wytwarzany | Rola w zespole |
|---|---|---|
| Quena | Trzcina, bambus lub drewno | Prowadząca melodia |
| Zampoña (siku) | Związane trzciny tworzące piszczałki panpipes | Harmonia, często grana w przeplatających się parach |
| Charango | Pancerz pancernika (obecnie zwykle drewniany) | Rytmiczny akompaniament grany palcami lub kostką |
| Bęben Bombo | Drewniana muszla, ukryta skóra | Perkusja i tempo tańca |
| Harfa i skrzypce | Drewniane, jelitowe lub metalowe struny | Towarzyszą konkretnym tańcom, np. tańcowi nożycowemu |