Quena, zampoña, charango: przewodnik po dźwiękach

Trzy instrumenty, trzy sposoby wydobywania dźwięku

Andyjski zespół folklorystyczny składa się z kilku instrumentów, z których każdy wydobywa dźwięk w inny sposób: powietrze przepływające przez nacięcie, powietrze przepływające przez rząd rur i struny. Ten przewodnik omawia instrumenty najczęściej słyszane w andyjskiej muzyce ludowej, abyś wiedział, na co zwracać uwagę. Dokładny skład danego wieczoru może się różnić i nikt nie gwarantuje konkretnego instrumentu. Poznaj trzy poniższe, a będziesz śledzić, kto na czym gra, ze swojego stolika — niezależnie od tego, czy jesteś na kolacji z pokazem, czy oglądasz występ w innym miejscu w Cusco.

Quena: flet z nacięciem

Quena to tradycyjny flet Andów, wykonany z trzciny lub drewna. Ma sześć otworów palcowych i jeden otwór na kciuk. W przeciwieństwie do fletu prostego nie ma ustnika wargowego. Muzyk przytyka górny koniec do skóry między brodą a dolną wargą i dmucha w poprzek nacięcia wyciętego w krawędzi, co nadaje dźwiękowi chropowatą, oddechową barwę. Instrument jest zwykle strojony w G, ma ciemne brzmienie, a wysokie dźwięki trudno wydobyć czysto. Nazwa pochodzi od keczuańskiego słowa qina, a Peru uznało quenę za część swojego niematerialnego dziedzictwa kulturowego.

Zampoña, czyli siku: fletnia pana w dwóch połowach

Zampoña to fletnia pana: związane rury o rosnącej długości, zwykle bambusowe lub trzcinowe, każda nastrojona na jeden dźwięk. Ajmarowie nazywają ją siku, a Keczua — antara. Jest zbudowana w dwóch rzędach, zwanych ira i arka, a każdy rząd zawiera inne dźwięki, więc zagranie pełnej skali oznacza przekazywanie melodii między nimi. Tradycyjnie dwóch muzyków brało po jednym rzędzie. Dziś jeden muzyk często gra na obu, choć niektóre zespoły zachowują starszą metodę. Gdy wielu muzyków dzieli się na dwie grupy, efektem jest charakterystyczne brzmienie stereofoniczne.

Charango: mała lutnia

Charango to niewielka andyjska lutnia, mierząca około 66 centymetrów długości. Większość ma dziesięć strun w pięciu parach. Tradycyjnie wykonywano je z pancerza z grzbietu pancernika, ale dziś częściej używa się drewna, ponieważ niektórzy muzycy uważają, że drewno lepiej rezonuje. Instrument pojawił się po tym, jak Hiszpanie przywieźli do Andów instrumenty strunowe, takie jak vihuela. Dokładne miejsce i czas powstania jego obecnej formy wciąż budzą dyskusję, a jedna z teorii wskazuje na Potosí z wczesnego XVIII wieku. W andyjskim zespole charango odpowiada za brzmienie strun.

Co jeszcze jest w zespole

Muzyka peruwiańska łączy andyjskie, hiszpańskie i afrykańskie korzenie. Strona andyjska przejawia się głównie w instrumentach dętych i kształcie melodii, natomiast europejska — w harmoniach i instrumentach strunowych. Bombo, bęben basowy, ma europejskie pochodzenie, podobnie jak harfa i skrzypce, na których również gra się w Peru. Huayno może łączyć quenę, harfę, siku, charango, skrzypce, gitarę i wiele innych instrumentów, dzięki czemu jedna melodia może splatać brzmienia o różnych korzeniach. To właśnie ta mieszanka sprawia, że dźwięk jest rozpoznawalnie andyjski.

Co oznaczają nazwy

Te same instrumenty noszą różne nazwy w zależności od języka, dlatego ich wyszukiwanie daje tak zróżnicowane wyniki. Quena pochodzi od keczuańskiego qina. Siku to ajmarska nazwa fletni pana, antara — keczuańska, a zampoña — hiszpańska. Historia charango jest bardziej mętna: jedna teoria wiąże je z hiszpańską charangą, małym zespołem lub muzyką dętą, inna z keczuańskim słowem oznaczającym radość i hałas, a prawdziwe pochodzenie pozostaje nierozstrzygnięte. Wszystkie te słowa — w zapisie hiszpańskim, keczuańskim i angielskim — napotkasz, szukając informacji o instrumentach.

Jak je rozróżnić przy swoim stoliku

Często można rozpoznać, co gra, obserwując muzyka. Quena i zampoña są instrumentami dętymi, więc zdradza je kształt: pojedyncza rura z otworami palcowymi albo rząd rur bez otworów. Każda rura fletni pana wydaje jeden dźwięk, określony przez jej długość, dlatego muzycy przesuwają rząd rur wzdłuż warg, zamiast poruszać palcami. Charango ma niewielki korpus i struny, które widać, gdy są szarpane lub uderzane.

• Jedna rura, palce poruszające się po otworach: quena
• Tratwa rur o różnych długościach przy wargach: zampoña lub siku
• Niewielki strunowy korpus, szarpany lub uderzany: charango
• Wielki bęben wyznaczający rytm: bombo

Prosty plan słuchania

Gdy przed sobą masz posiłek, a w sali scenę, warto wiedzieć, czego konkretnie słuchać. Zacznij od rytmu. Potem wyłap główną linię melodyczną, którą w muzyce andyjskiej często gra flet lub fletnia pana. Następnie wsłuchaj się w smyczki pod spodem. Gdy melodia się zmienia, obserwuj muzyków, kto przejmuje prowadzenie. Nie musisz wszystkiego nazywać, a tańcem możesz cieszyć się bez teorii. Potraktuj to jako punkt wyjścia, nie sprawdzian.

• Po pierwsze, rytm: bęben lub szarpane smyczki
• Po drugie, prowadzenie: flet lub fletnia pana
• Po trzecie, smyczki pod melodią
• Na koniec, kto przejmuje prowadzenie, gdy melodia się zmienia

Wsłuchując się w rytm huayno

Huayno to najsłynniejsza andyjska forma pieśni i tańca, zwykle opisywana jako rytm 2/4 z akcentowanym pierwszym uderzeniem i dwoma krótkimi uderzeniami po nim. Taniec jest zwinny i żywiołowy, z tupiącymi stopami, a śpiew wysoki. Jeśli usłyszysz jedno mocne uderzenie, po którym następują dwa szybkie, z fletem lub fletnią pana na czele, prawdopodobnie słuchasz huayno. Niektóre elementy tej formy wywodzą się z muzyki przedkolumbijskich Andów, a obecny kształt przybrała w kolonialnym Peru. Nasz przewodnik po tańcach wyjaśnia, na co zwracać uwagę.

Czytaj dalej: Taniec andyjski w Cusco – wyjaśnienie

Gdzie jeszcze ich posłuchać

Centro Qosqo de Arte Nativo organizuje codzienne pokazy folklorystyczne i prowadzi kolekcję kostiumów oraz instrumentów muzycznych. Wchodzi w skład Boleto Turístico del Cusco, więc jest objęte, jeśli masz już ten bilet. Na własnej stronie Tunupa czytamy, że wieczorami w jej restauracji odbywają się na żywo pokazy tańców z Cusco i muzyki andyjskiej. Instrumenty brzmią inaczej na żywo niż na nagraniu, a usłyszenie queny i zampoñy w tej samej sali to najszybszy sposób, by je poznać. Jeśli chodzi o rezerwację, nasz przewodnik po rezerwacji w Tunupa porównuje dostępne opcje.

Czytaj dalej: Cusco folk show: jak zarezerwować Tunupę

Dla kogo to nie jest

Jeśli chcesz nauczyć się grać lub kupić instrument, ten przewodnik nie zaprowadzi cię daleko: omawia tylko, czego słuchać. Jeśli oczekujesz stałego programu, repertuar może się zmieniać z wieczoru na wieczór, więc nie licz na usłyszenie konkretnej melodii. A jeśli potrzebujesz wyłącznie rezerwacji, przejdź od razu do naszego przewodnika po rezerwacji i kalendarza wyboru daty. To propozycja dla słuchaczy, którzy chcą śledzić muzykę podczas posiłku.