ZES DANSEN, ZES VERHALEN
Cusco's Andes-volksdansen, uitgelegd
Van de hooglandse paar-dans huayno tot de op de UNESCO-lijst geplaatste scharendans: elk nummer in een Andes-folkloreprogramma vertelt zijn eigen regionale verhaal.
Bekijk data voor de Cusco-folkloreshow op GetYourGuide ↗Een programma opgebouwd uit echte regionale tradities
Een Cusco-folklorevoorstelling is geen bedachte routine — het is een opeenvolging van dansen afkomstig uit verschillende delen van de Peruaanse Andes, elk met eigen muziek, kostuums en achtergrondverhaal. Producenten die deze avonden organiseren, putten doorgaans uit een repertoire dat traditionele folklore-instellingen in Cusco al bijna een eeuw catalogiseren en uitvoeren. Wat voor een eerste bezoeker puur spektakel lijkt, is dan ook meestal een gecomprimeerde reis door verschillende dorps- en festivaltradities, in plaats van één enkele choreografie die voor toeristen is bedacht. Alleen al een beetje weten waar elke dans vandaan komt — welke vallei, welk festival, welke gemeenschap — verandert een dinershow van passief vermaak in een oprechte, zij het korte, kennismaking met de levende cultuur van de regio.
Huayno — de eigen paar dans van de Andes
Huayno wordt beschouwd als de meest wijdverbreide volksdans van de Andes, gedanst door paren in een levendige 2/4-maat, zonder dat de partners elkaar ooit echt aanraken — draaien, huppen en een tapachtig zapateo-voetenwerk markeren in plaats daarvan de maat. Het wordt gedanst door Quechua- en Aymara-gemeenschappen in Peru, Bolivia en Ecuador, en men denkt dat het ouder is dan de Spaanse verovering, mogelijk oorspronkelijk een ceremoniële dans, voordat het de puur feestelijke sociale dans werd die het vandaag de dag is. Dansers kunnen felgekleurde geweven banden of zakdoeken dragen als onderdeel van de choreografie, en de muziek erachter legt doorgaans quenafleut, charango en harp over een aanstekelijke, dansbare puls — waardoor het een van de oudste sociale dansen is die een bezoeker waarschijnlijk live zal zien in een Cusco-programma.
De schaarendans — een atletische prestatie met UNESCO-status
De danza de tijeras, oftewel de scharendans, komt oorspronkelijk uit de Chanka-regio in het zuidelijk-centrale deel van de Andes — Ayacucho, Huancavelica en Apurímac — en kenmerkt zich door een danser die in één hand een paar metalen, schaarvormige staven vasthoudt terwijl hij acrobatische, vaak competitieve voetpassen uitvoert op de klanken van viool en harp. UNESCO voegde de dans in 2010 toe aan haar lijst van immaterieel cultureel erfgoed, en de Peruaanse culturele autoriteit had de dans al in 2005 erkend als nationaal erfgoed. Traditioneel vormden dansers rivaliserende teams die verschillende dorpen vertegenwoordigden en streden zij in beproevingen van uithoudingsvermogen en durf — in een folkloristische voorstelling is dit een gecondenseerde showcase van die atletiek, en het is doorgaans het fysiek meest veeleisende nummer van het programma.
De Qhapaq Qolla — kooplieden van de altiplano, nagespeeld
Qhapaq Qolla-dansers — witte maskers, met pailletten versierde kostuums, een lamaherderfiguur in het midden van twee dansrijen — verbeelden de welvarende handelaren uit de altiplano die ooit wol, zout en andere goederen over meer dan duizend kilometer vervoerden tussen de Boliviaanse hooglanden rond Potosí en Cusco. De dans verschijnt traditioneel in de Corpus Christi-processies van Cusco in juni, uitgevoerd naast andere regionale dansgroepen die de heiligenbeelden naar de kathedraal begeleiden. De gestileerde handelskaravaan-pantomime — het hoeden, het ruilen, de lange reis die in de choreografie besloten ligt — is een van de visueel meest kenmerkende nummers die een folkloristische show uit die feestkalender kan lenen, en het kostuum alleen al vertelt een groot deel van het verhaal voordat er ook maar één stap is gedanst.
Marinera en andere dansnummers uit het bredere Peruaanse repertoire
Sommige folkloristische programma's omvatten ook de marinera, een hofmakerijdans die geldt als nationaal symbool van Peru en wordt uitgevoerd met zakdoeken die speels heen en weer worden gezwaaid tussen de partners. De dans wordt vooral geassocieerd met de Peruaanse kust, maar ook in de Andesregio's worden hooglandvarianten — serrana — uitgevoerd. Omdat de marinera niet specifiek uit Cusco afkomstig is, verschilt de aanwezigheid ervan op een programma per locatie; als een show haar aankondigt, is het verstandig dit te zien als een knipoog naar de bredere nationale volksdansidentiteit van Peru, eerder dan als een strikt regionale traditie van Cusco, naast de meer typisch Andesnummers zoals huayno en de Qhapaq Qolla die de meeste shows in Cusco domineren.
Het verhaal lezen in het kostuum
Elke dans vertelt met zijn kostuum een verhaal, niet alleen als versiering — een Qhapaq Qolla-masker duidt op handelsstatus, de sobere werkkleding van een scharendaanser benadrukt atletiek boven spektakel, en de geweven banden of zakdoeken van huayno-dansers verwijzen naar hofmakerij. Kleur, stof en hoofddeksel wijzen vaak naar een specifieke regio of gemeenschap in plaats van een algemene 'Andes'-look, en de wisselende instrumentatie van een live band — viool en harp die invallen voor de scharendans, panfluiten die terugkeren voor huayno — kondigt meestal een danswissel aan vóór de dansers zelf dat doen. Opletten wat een kostuum en de bijbehorende muziek vertegenwoordigen, verandert een folkloristische show in één avond in een snelle, gelaagde kennismaking met verschillende Andes-gemeenschappen.